De emotie en geopolitiek

banksy6-560x420‘Yet what has not been recognized sufficiently is that today the world faces what might be called a “clash of emotions” as well. The Western world displays a culture of fear, the Arab and Muslim worlds are trapped in a culture of humiliation, and much of Asia displays a culture of hope’.

 In zijn boek ‘The Geopolitics of Emotion’ gaat Dominique Moïsi in op de drie heersende culturen die het wereldpodium in zijn ogen op dit moment beheersen: The Culture of Hope, The Culture of Humiliation en The Culture of Fear. Een aanrader voor zij die willen begrijpen hoe de grammatica van ons huidige tijdsgewricht eruit ziet.

Hierin wordt de eerste belichaamd door het Aziatische continent, de tweede door het Arabische en de laatste door het Westen. Moïsi betoogt in zijn boek dat de emoties die in de verschillende culturen leven, ontegenzeggenlijk leiden tot een krampachtige politiek van zelfbehoud en niet-willen-verliezen. Vanuit deze drie uiteenlopende culturen eindigt Moïsi zijn relaas op onheilspellende wijze. In het laatste hoofdstuk ‘The World in 2025’ schetst hij – voor wetenschappers hoogst ongebruikelijk – een hypothese van een wereld die in de toekomst volgens hem niet onwaarschijnlijk geacht mag worden. ‘The Geopolitics of Emotion’ mag gezien worden als een alternatief voor het polariserende ‘Clash of Civilisations’ uit 1993 van Samuel P. Huntington.

Onderschat rol van emoties in de politiek niet

Als wij geen oog hebben voor de cruciale invloed van emoties op internationale betrekkingen, is het niet mogelijk om de loop van de geschiedenis te begrijpen.

Ooit was de wereldpolitiek het speelterrein van een bijzondere club professionals, voor het merendeel Europese aristocraten, die de internationale politiek bekeken als een schaakpartij. Staten en regeringen werden verondersteld rationeel te handelen. Emoties moesten op een afstand worden gehouden, omdat ze leidden tot nog meer irrationaliteit in een wereld die toch al in een natuurlijke staat van wanorde verkeerde. Daarom werden emoties ingedamd en georganiseerd in internationale akkoorden, bedoeld om een onrustige wereld enige structuur te verschaffen. Zo kwam er met de Vrede van Westfalen in 1648 een einde aan de Dertigjarige Oorlog en werd er een Europese regeling getroffen die de hartstochten, zoals religieus fanatisme, in bedwang hield. Natuurlijk zijn emoties niet zo gemakkelijk te beteugelen. Ze barstten wederom los met de Franse Revolutie in 1789, werden weer onderdrukt door het Congres van Wenen in 1815, dat een einde maakte aan Napoleons avontuur, tot ze herleefden in de revoluties van 1848.

Tussen de Russische Revolutie in 1917 en de val van de Muur in 1989 namen ideologieën de plaats in van nationale hartstochten. Je zou de twintigste eeuw zelfs het tijdperk van de ideologie kunnen noemen. Het einde van dat tijdperk voerde de historicus Fukuyama tot de conclusie dat de geschiedenis zélf ten einde was gekomen. Op zich een begrijpelijke vergissing. Als ideologische conflicten de geschiedenis gedurende ettelijke generaties hebben beheerst, ligt het dan niet voor de hand om aan te nemen dat er een einde komt aan die strijd die de geschiedenis bepaalt zodra de ene partij ophoudt te bestaan?

Het heeft niet zo mogen zijn. Het is tegenwoordig de zoektocht naar een identiteit door volken die onzeker zijn over wie ze zijn, over hun plaats in de wereld en over hun vooruitzichten op een betekenisvolle toekomst, die in de plaats is gekomen van ideologie, met als gevolg dat emoties er meer dan ooit toe doen in een wereld waarin de media ook nog eens de rol van galmbord en vergrootglas spelen.

Breder gezien echter, dan hebben emoties – of ze nu godsdienstig, nationaal, ideologisch of zelfs persoonlijk van aard zijn – er altijd toe gedaan. Gedurende de negentiende en twintigste eeuw hebben emoties een prominente plaats bekleed in de politiek. De totalitaire bewegingen van de twintigste eeuw waren hartstochtelijk ideologisch. Als wij geen oog hebben voor de cruciale invloed van emoties, die ons sterker beheersen dan wij hen, is het onmogelijk om de loop van de geschiedenis te begrijpen. Ik concentreer me op drie primaire emoties: angst, hoop en vernedering. Zij zijn nauw verbonden met vertrouwen, dat bepalend is voor hoe naties en mensen omgaan met uitdagingen en met elkaar. Angst is de afwezigheid van vertrouwen. Als je leven wordt beheerst door angst, maak je je zorgen over het heden en verwacht je dat de toekomst steeds gevaarlijker wordt. Hoop daarentegen is een uiting van vertrouwen; het is gebaseerd op de overtuiging dat dat het morgen beter zal zijn dan vandaag. Vernedering is het gekwetste vertrouwen van degenen die hun hoop voor de toekomst zijn verloren; jouw gebrek aan hoop is de fout van anderen die jou in het verleden slecht hebben behandeld. Wanneer het contrast tussen je geïdealiseerde en roemrijke verleden en je frustrerende heden te groot is, wint de vernedering. Je kunt zeggen dat hoop staat voor: ‘Ik wil het doen, ik kan het doen en ik ga het ook doen’; vernedering is: ‘Ik zal het nooit kunnen’ en kan leiden tot: ‘Als ik dan toch niet met jou mag meedoen, kan ik net zo goed proberen jou te gronde te richten’; en angst is: ‘God, de wereld is zo’n gevaarlijke plek geworden; hoe kan ik ertegen worden beschermd?’ Deze drie emoties geven blijk van de mate van iemands zelfvertrouwen. Vertrouwen is even vitaal voor naties en beschavingen als voor individuen, omdat vertrouwen iemand in staat stelt zich in de toekomst te verplaatsen, zijn talenten te benutten en zelfs te overstijgen. Vertrouwen is een van de belangrijkste componenten van de gezondheid van de wereld.

Vertrouwen kan zowel op objectieve als op subjectieve wijze worden gepeild. Bepaalde indicatoren lijken op het eerste gezicht wat triviaal. Zo kan in de wereld van vandaag, waarin sport een soort seculiere godsdienst is geworden, een overwinning op het sportveld zelfs het moreel van een bevolking opkrikken en een meetbare impact hebben op het nationale vertrouwen. Denk bijvoorbeeld aan de Franse zege tijdens het WK-voetbal van 1998. Wanneer je ploeg wint op het mondiale podium heb je het gevoel de hele wereld aan te kunnen, voel je je als bevolking verenigd met het team en deel je in de triomf van de spelers. Nationaal vertrouwen kan ook tot uitdrukking komen in de architectuur of kunst van een land. Denk aan de Nederlandse schilderkunst van de Gouden Eeuw, hoe de kunst de weerspiegeling was van wat de koopmansklasse had gepresteerd op economisch, sociaal en politiek vlak.

Vertrouwen is ook objectiever in kaart te brengen, door vertrouwensindicatoren die op wetenschappelijke wijze het niveau van het vertrouwen van een bevolking in haar eigen toekomst meten. Concreet gaat het bijvoorbeeld om bestedingspatronen.

Vertrouwen komt ook tot uitdrukking in de bereidheid om te investeren. In de geopolitiek kan vertrouwen ook worden uitgedrukt in akkoorden tussen staten. In dat licht weerspiegelen de vertrouwenwekkende maatregelen die China en India begin jaren negentig overeenkwamen de toenemende hoop van beide Aziatische reuzen.

Natuurlijk zijn emoties vaak nauwer met elkaar verweven dan de schetsen doen vermoeden. Angst staat nooit ver af van hoop, en je hoeft vaak niet ver te speuren om te ontdekken dat achter angst of zelfs hoop vernedering al gauw op de loer ligt.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s